Poetyka01

Analiza i interpretacja wiersza
Analiza i interpretacja wiersza jest jednym z najtrudniejszych zadań maturalnych. Wymaga umiejętności napisania eseju interpretacyjnego, znajomości teorii liryki. Podjęcie się tego zadania wymaga wyobraźni, oczytania, swego rodzaju wrażliwości na język poetycki. Autorzy utworów lirycznych opisują przecież przede wszystkim własne przeżycia, emocje, doznania. Ważna jest zatem zdolność interpretującego wiersz do empatii, a zatem do wczucia się w to, co przeżywa podmiot liryczny (czyli “ja” liryczne). Z drugiej strony prawidłowe rozwinięcie tematu wymaga też swego rodzaju “wiedzy technicznej”, a zatem umiejętności zidentyfikowania typu opisywanego wiersza, środków stylistycznych, jakich użył autor itp.

I. Analiza
Pierwszy etap pracy nad wierszem to analiza. Polega ona na opisie budowy i kompozycji wiersza. Na tym etapie najważniejsze jest udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

1) Czy wiersz ma tytuł – jeśli tak, zastanów się, jakiego rodzaju informacji on dostarcza (możemy w nim odnaleźć informację o gatunku wiersza, jego adresacie, temacie). Zwróć uwagę na to, jaką formę ma tytuł (zdania orzekającego, pytającego, rozkazującego?)

2) Czy wiersz posiada motto (jak np. w balladzie Adama Mickiewicza “Romantyczność”), jaka jest jego rola?

3) Jakiego gatunku lirycznego użył autor? (np. hymn, fraszka, bajka, elegia, sonet, pieśń, psalm, oda, tren, limeryk itp.); może jest to gatunek synkretyczny? (np. ballada, powieść poetycka, sielanka)
- Informację o gatunku wiersza często możemy odnaleźć już w jego tytule, np. “Elegia o … [chłopcu polskim]“, “Oda do młodości”, “Pieśń o spustoszeniu Podola”, “Psalmy przyszłości”.
- W niektórych epokach poeci preferowali określone gatunki – jeśli masz do zinterpretowania wiersz poety antycznego, może to być np. oda, tren, elegia, anakreontyk. Twórcy barokowi zaś upodobali sobie sonet, romantyczni – gatunki synkretyczne.

4) Jaki to rodzaj liryki?

5) Kto jest podmiotem lirycznym w wierszu? Trzeba być ostrożnym w utożsamianiu go z autorem, nawet jeśli wszystko wskazuje na to, że faktycznie opisuje on swoje osobiste przeżycia (bardzo częsty błąd popełniany jest przy interpretacji “Trenów” – tam podmiotem lirycznym jest Jan – takie imię pojawia się w utworze, a nie Jan Kochanowski, jak to się zwykle przyjmuje).

6) Kto jest adresatem lirycznym w wierszu – może to być jedna, konkretna osoba (jak w utworze C.K. Norwida “Do obywatela Johna Brown”), tzw. adresat uogólniony (np. strudzony gość we fraszce Jana Kochanowskiego “Na lipę”), grupa osób (np. krytycy literaccy w wierszu Juliana Tuwima “Do krytyków”), a nawet pokolenie (np. w wierszu Adama Asnyka “Do młodych”). Adresatem wiersza może być również przedmiot czy pojęcie abstrakcyjne (miłość, śmierć itp.). Zauważ, że w każdej strofie wiersza adresatem może być ktoś inny. Tak jest np. w wierszu pt. “Lament Świętokrzyski”. Tam cierpiąca Matka Boska zwraca się m.in. do anioła Gabriela, innych matek, Jezusa.

7) Jaka jest budowa wiersza, a zatem:
- Czy jest stychiczny (ciągły) czy składa się ze zwrotek, jeśli tak, to ilu?
- Jaka jest liczba wersów w strofie (zob. rodzaje zwrotek)?
- Jaki jest system wersyfikacji w wierszu?
- Z ilu sylab składa się każdy wers, czy występuje średniówka?
- Czy występują rymy (zob. rodzaje rymów)? Jakie? Jaki jest ich układ?
- Jaka jest struktura wiersza – regularna, nieregularna? Czy utwór dzieli się na wyraźne części? Zwróć uwagę na zupełnie nowatorskie formy wiersza, jakie pojawiają się np. u futurystów.
- Czy występuje refren?

Jakich środków stylistycznych użył autor? Co chciał podkreślić przez użycie takich, a nie innych środków?

9) Jakiego sposobu obrazowania użył autor?
Istnieje tu kilka możliwości. Po pierwsze, autor może opisywać rzeczywistość w sposób realistyczny (będziemy tu mieli zatem do czynienia ze stosowaniem antycznej zasady mimesis, czyli naśladowania rzeczywistości w sztuce), czy fantastyczny (autor wprowadza do świata przedstawionego elementy, których nie odnajdziemy w realnym świecie, np. postacie – krasnale, wróżki itp. Oryginalne formy obrazowania wykształciły takie kierunki poetyckie jak symbolizm, ekspresjonizm, impresjonizm itp.

II. Interpretacja
Pamiętajmy jednak, że analizy i interpretacji nie należy sztucznie oddzielać, nie są to dwie niezależne od siebie części pracy. Jeśli np. dokonując analizy ustalimy, iż autor nie nadał swojemu utworowi tytułu, w interpretacji jest miejsce na to, by zastanowić się, dlaczego autor dokonał takiego wyboru.
Do interpretacji wiersza przydadzą się następujące informacje:
biografia autora – najczęściej ważne wydarzenia z życia danego poety mają wpływ na całą jego twórczość (np. doświadczenia wojny i okupacji na twórczość poetów należących do tzw. pokolenia Kolumbów)
czy autor należał do określonej grupy poetyckiej (znane grupy poetyckie to: Skamander, Żagary, futuryści, dadaiści, Awangarda Krakowska); jeśli tak – tematyka utworu i jego kompozycja będzie zazwyczaj odpowiadała założeniom programowym grupy. Na przykład we wczesnych wierszach Skamandrytów (choć nie mieli oni wspólnego programu poetyckiego) podmiotem lirycznym jest najczęściej tzw. zwykły człowiek, mieszkaniec miasta (“poetyka codzienności”); Skamandryci wprowadzali też do języka swych wierszy elementy mowy potocznej (np. gwary ulicznej); w swej poezji głosili pochwałę życia (tzw. witalizm i aktywizm). Takie informacje będą np. przydatne do odpowiedzi na pytanie, jak dany utwór plasuje się na tle znanego ci dorobku tego autora. Czy podejmuje tematykę charakterystyczną dla tego twórcy, czy wręcz przeciwnie, jest w jego twórczości zupełną nowością?
Kolejne etapy to:
Ustalenie tematu i sensu utworu, a zatem zadanie sobie pytania, o czym jest wiersz? Jeśli pojawia się pomysł – stawiamy tzw. hipotezę interpretacyjną i staramy się odnaleźć te elementy, które ją potwierdzą. W toku rozważań może się jednak okazać, że temat wiersza jest inny, niż zakładaliśmy na początku.
Konteksty – utwór poetycki nigdy nie powstaje w próżni; jego autor ma przecież jakiś światopogląd, często wypływający z dominujących w danej epoce nurtów filozoficznych; niebagatelną rolę pełni tu również historia, zwłaszcza tej jej momenty, które dostarczają wszystkim, a zatem także poetom, wielu silnych przeżyć (wojny, odzyskanie niepodległości itp.). Konteksty filozoficzne i historyczne mają bardzo często wpływ na wybór tematu, np. w średniowieczu bardzo popularny był motyw tańca śmierci (danse macabre), w baroku – przemijania (vanitas), w romantyzmie – motyw pielgrzyma, w Młodej Polsce – motyw nieuchronnego upadku cywilizacji (przypomnij sobie poezję dekadencką i wpływ, jaki wywarła na nią filozofia Schopenhauera).
Nawiązania – autor bardzo często świadomie nawiązuje do innych dzieł poprzez mniej lub bardziej czytelne aluzje, cytaty, odwołania. Na przykład w aluzji literackiej poeta z rozmysłem nawiązuje do innego dzieła. Czyni to w sposób mniej lub bardziej bezpośredni, licząc na spostrzegawczość czytelnika, jego znajomość literatury. Często swój zamiar autor sygnalizuje już w tytule utworu, np. wiersz Kaziemiery Iłłakowiczówny “Opowieść małżonki św. Aleksego” to nawiązanie do średniowiecznej “Legendy o św. Aleksym”, wiersz Bolesława Leśmiana “Urszula Kochanowska” przywodzi na myśl “Treny” Jana Kochanowskiego, itp. Często aluzja jest ukryta w utworze (np. w motcie), aluzją może być nawet sama forma wiersza. Kolejny etap to odpowiedź na pytanie, po co autor przywołuje inne utwory – może chce np. ukazać znane już motywy w nowym świetle? Jeśli tak, spróbuj odpowiedzieć na pytanie, jaką oryginalną myśl zawarł poeta w wierszu. Niekiedy nawiązanie do utworu innego poety polega na tym, że autor świadomie i w sposób oczywisty nawiązuje do stylu i poetyki innego utworu. Jego wiersz może być zatem parafrazą, pastiszem, trawestacją (przeróbka powszechnie znanego utworu w celu wywołania efektu komicznego, np. kiedy bardzo poważny i doniosły temat zostaje ujęty w sposób błahy, tak jak dzieje się to w poemacie heroikomicznym), stylizacją.
Warto także zastanowić się, czy wiersz niesie ze sobą jakieś przesłanie, czy to, co chciał wyrazić podmiot liryczny ma wartość uniwersalną, czy wręcz przeciwnie. Dajemy tym samym odpowiedź na pytanie, po co właściwie taki wiersz powstał – by uczyć, bawić, wzruszać, nawoływać do walki (np. poezja tyrtejska)?
Nasza ocena, a zatem odpowiedź na pytanie, jakie wrażenie wywarł na nas dany utwór.

Rodzaje środków stylistycznych
Każdy wiersz może obfitować w rozmaite środki stylistyczne (zob. wiersze poetów baroku), może być ich również prawie całkowicie pozbawiony. Czasem już pobieżna analiza tekstu wystarczy, by określić, co jest w nim dominantą stylistyczną (nagromadzenie anafor, instrumentacji głoskowych, a może kontrast?
Wyróżniamy cztery rodzaje środków stylistycznych: fonetyczne, morfologiczne, składniowe i leksykalne.

I. FONETYCZNE
- instrumentacja głoskowa (eufonia) – celowe powtarzanie tych samych głosek w bliskim sąsiedztwie, np. w wierszu “Epitafium Rzymowi” Mikołaja Sępa Szarzyńskiego: “Ty, co Rzym wpośród Rzyma chcąc baczyć pielgrzymie,/ a wżdy baczyć nie możesz w samym Rzyma Rzymie,/ patrzaj na okrąg murów i w rum obrócone (…)”
I inny przykład:
“W rzece Heraklita/ ryba łowi ryby/ ryba ćwiartuje rybę ostrą rybą, ryba buduje rybę, ryba mieszka w rybie,/ ryba ucieka z oblężonej ryby”. (W. Szymborska, “W rzece Heraklita”)
Jedną z odmian instrumentacji głoskowej jest aliteracja, czyli powtarzanie się tych samych głosek lub zespołów głoskowych na początku kolejnych wyrazów tworzących wers, np. “Wierzbowa wodo, wonna wikliną” (J. Iwaszkiewicz, “Ikwa i ja”), “pstro, pstrawo.. pstrokato…” (“Lato”, S. Młodożeniec)
- onomatopeja – wyraz dźwiękonaśladowczy; wyróżniamy onomatopeje naturalne, które mają podobne brzmienie do odgłosów akustycznych występujących w naturze, np. bulgotać, ćwierkać, brzęczeć, kukać, turkotać, warczeć, szczekać, świstać, zgrzytać
oraz onomatopeje sztuczne (świadome wprowadzenie do utworu elementów fonetycznych, które oddają dźwięki naturalne i w ten sposób wywołują pożądane wrażenie), np. w wierszu Juliana Tuwima “Bal w operze” czytamy: “Przy bufecie – żłopanina/ Parskanina, mlaskanina”
- rym – powtórzenie jednakowych lub podobnych zespołów głoskowych na końcu wyrazów zajmujących określoną pozycję w obrębie wersu
- rytm – źródłem rytmu w wierszu jest powtarzalność; wiersz, który nie posiada rytmu to wiersz wolny.

II. MORFOLOGICZNE
- zdrobnienia (stosowane często w poezji dziecięcej, np. “Pan kotek był chory i leżał w łóżeczku”, jak również w utworach opisujących dzieci, np. “ucieszne gardziołko” poezji ludowej “Hej przeleciał ptaszek”, także dla uwydatnienia kontrastu, np. pomiędzy napastnikiem a bezbronną ofiarą: “tak więc smok, upatrzywszy gniazdo kryjome,/ Słowiczki liche zbiera (…)” (Jan Kochanowski, “Treny”)
- zgrubienia – jeśli chcemy nadać wyrazowi znaczenie pejoratywne (np. babsztyl, bachor)
- neologizmy – wyraz, wyrażenie nowo utworzone, nowe w danym języku; w poezji tworzone dla podniesienia kunsztu literackiego, zazwyczaj tylko na potrzeby danego wiersza, rzadko utrwalają się potem w języku potocznym; bardzo często występują w poezji Cypriana Kamila Norwida i Bolesława Leśmiana oraz w wierszach futurystów.
“Tam ukochał przestwornie mgłę – nierozeznawkę” (Bolesław Leśmian, “Śnigrobek”)
“Ogród pana Błyszczyńskiego zielenieje na wymroczu,/ (…) / Sam go wywiódł z nicości błyszczydłami swych oczu/ I utrwalił na podśnionej drzewom trawie”. (Bolesław Leśmian, “Pan Błyszczyński”)
“uchodzone umyślenia upapierzam poemacę/ i miesięczę kaszkietując księgodajcom by zdruczyli” (S. Młodożeniec, “Futurobnia”)

III. SKŁADNIOWE
- apostrofa (utrzymany w podniosłym tonie zwrot do Boga, bóstwa, osoby lub zjawiska), często występuje np. w wierszach o charakterze modlitewnym. Warto zauważyć, że jeśli w tytule wiersza występuje przyimek “do”, utwór będzie prawdopodobnie rozpoczynał się od apostrofy.
Na przykład w utworze K.K. Baczyńskiego “Modlitwa do Bogarodzicy” podmiot liryczny zwraca się do Matki Boskiej z rożnymi prośbami:
Któraś wiodła jak bór pomruków
ducha ziemi tej skutego w zbroi szereg,
prowadź nocne drogi jego wnuków,
Któraś była muzyki deszczem,
a przejrzysta jak świt i płomień,
daj nam usta jak obłoki niebieskie,
W wierszu J.A. Morsztyna “Do lutnie” mamy z kolei zwrot do ubóstwianej przez autora poezji:
Lutni wszechmocna, lutni słodkostronna,
Której smacznego dźwięku nieuchronna
Wdzięczność złe myśli rozpędza i człeku
Przysparza wieku
Wspomni (bo lepiej pomnisz) swoje siły,
Jako za tobą kamienie chodziły,
Gdy nowy mularz bez zelaz potrzeby
Stanowił Teby.

W kontekście żartobliwym – F.D. Kniaźnin, który uroczyście zwraca się do… wąsów:
“Ozdobo twarzy, wąsy pokrętne!/ Powstaje na was ród zniewieściały:/ dworują sobie dziewczęta wstrętne” (“Do wąsów”).
- inwokacja – jest to rozwinięta apostrofa rozpoczynająca poemat epicki, w której autor zwraca się do muzy lub istoty boskiej z prośbą o natchnienie, inspirację, roztoczenie opieki nad powstającym utworem.
Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi
Zburzywszy, długo błądził…
Homer “Odyseja”
- anafora – wielokrotne powtórzenie tego samego zwrotu na początku kolejnych wersów
“Prędzej kto wiatr w wór zamknie, prędzej i promieni /(…)/ Prędzej morze burzliwe groźbą uspokoi,/ Prędzej zamknie w garść świat ten (…)” (J.A. Morsztyn, “Niestatek”)
Przeciwieństwem anafory jest epifora, czyli powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na końcu kolejnych wersów: “Nie idzie, ale skrada się przez życie,/ Czołga się przez życie,/ sunie przez życie/ Ślimaczym, śliskim śladem”. (A. Kamieńska, “Iść przez życie”)
- asyndeton wieloczłonowy – brak spójników między częściami zdań lub zdaniami, np.
“O moc, o rozkosz, o skarby pilności/ Że deszcz, że drogo, że to, że tamto” (J. Tuwim, “Mieszkańcy”)
- polisyndeton – połączenie współrzędnych członów zdania wieloma identycznymi spójnikami, np. “I gnają, i pchają, i pociąg się toczy” (J. Tuwim, “Lokomotywa”)
- refren (przyśpiew) – wyraz, zwrot, wers lub strofa powtarzające się regularnie; występuje w utworach o wyrazistym rytmie, zwłaszcza w pieśniach. Może służyć uwydatnieniu motywu przewodniego w utworze, wyraźny refren występuje np. w wierszu Leopolda Staffa “Deszcz jesienny” – “O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny…”
- parentezy (zdania wtrącone w nawias)
“I od takiego, Boże nieskończony,
(w sobie chwalebnie i w sobie szczęśliwie
sam przez się żyjąc) żądasz jakmiarz chciwie (…)”
- przerzutnie
“Czemu wysuszyć ogniem nie próbuję
Płaczu? Czemu tak z ogniem postępuję, (…)”
“Pokój szczęśliwość. Ale bojowanie Byt nasz podniebny. On srogi ciemności Hetman (…)”
- pytania retoryczne
“Jak żyję, serca już nie mając?”
“Jak w płaczu żyję, wśród ognia pałając?”
“Cóż będę czynił w tak straszliwym boju?”
“żądasz (…) chciwie/ być miłowany i chcesz być chwalony?”
- zestawienia antytetyczne, antytezy, kontrast
“Leżysz zabity i jam też zabity/(…)/Ty jednak milczysz, a mój język kwili,/Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze” [przeciwieństwo ty-ja], (J.A. Morsztyn, “Do trupa”)
“Ten fortissimo zabrzmiał, tamten nuci z cicha. Ten zdaje się wyrzekać, tamten tylko wzdychał” [zestawienie ten-tamten], (A. Mickiewicz, “Pan Tadeusz”, księga VIII)
“Jego oczy są straszne, twoje – tylko miłe” [zestawienie jego-twoje], (K.I. Gałczyński, “Szekspir i chryzantemy”)
Inne: inwersja (czyli szyk przestawny, wykrzyknienie)

IV. LEKSYKALNE
- animizacja (ożywienie) – nadawanie przedmiotom lub zjawiskom cech charakterystycznych dla świata żywych
- epitet – wyrazy określające, które podkreślają bądź uwydatniają jakąś charakterystyczną cechę opisywanego przedmiotu, osoby, zjawiska czy stanu. Najczęściej występują w formie przymiotników, lecz epitetem może być także rzeczownik czy imiesłów. Wyróżniamy kilka rodzajów epitetów:
epitet bezpośredni: zielone oczy, ładne ręce, przyjemny głos,
epitet metaforyczny, epitet stały (określenie tworzące trwały związek frazeologiczny z określanym wyrazem), występujące szczególnie u Homera np. prędkonogi Achilles, nieskazitelny Ajgistos, gromowładny Zeus, drętwa śmierć,
epitet tautologiczny (określenie wyrażające oczywistą właściwość danego przedmiotu): masło maślane, marna marność
- eufemizm – wyraz bardziej ogólny, stosowany w celu złagodzenia treści wypowiedzi, zwłaszcza wtedy, gdy trzeba uniknąć słów bądź określeń drażliwych, nieprzyzwoitych, wulgaryzmów słowami mniej dosadnymi, delikatniejszymi, np. “mijasz się z prawdą” zamiast “łamiesz, “zaglądać do kieliszka” zamiast pić alkohol, “odszedł”, “zasnął”, “przeniósł się na łono Abrahama” zamiast umarł, “ona nie jest zbyt dobrą aktorką” zamiast ona jest złą aktorką. Najczęściej spotykamy je w wypowiedziach polityków, dyplomatów, w reklamach. W poezji występują tam, gdzie autor obawia się np. naruszenia jakiegoś tabu językowego.
Czasem jednak jest zupełnie odwrotnie – poeci unikają eufemizmów, posługują się wulgaryzmami np. w wierszu “Bal w operze” Julian Tuwim chce podkreślić okrucieństwo uczty – czytamy zatem: “Na talerzu Donny Diany/ Ryczy wół zamordowany/ Dżawachadze, prync gruziński/ Rwie zębami tyłek świński”.
Odmianą jest peryfraza, czyli omówienie, opis, charakterystyka – polega na zastąpieniu słowa oznaczającego dany przedmiot, czynność lub cechę przez ich rozbudowany opis, metaforę lub charakterystykę np. zamiast Fryderyk Chopin – najwybitniejszy polski kompozytor, zamiast Henryk Sienkiewicz – autor “Trylogii”.
- oksymorony – zestawienia wyrazów sprzecznych znaczeniowo, wykluczających się, np. zgodne spory, suchego przestwór oceanu, pewność niepewna, zimne ognie, bywalec niebytu, nieistniejące istnienie.
- paradoksy – zaskakujące sformułowanie, zawierające treść sprzeczną wewnętrznie, sprzeczną z powszechnymi poglądami
“Nie żyjąc, jako ogień w sobie czuję?” (J.A. Morsztyn, “Cuda miłości”)
“Cokolwiek stracisz, tym się zbogacisz” (L. Staff, “Jest czas olbrzymich prób…”)
Inne: synonimy, porównania, porównania homeryckie
- metafory (przenośnie)
Wyróżniamy kilka rodzajów metafor:
hiperbola – zamierzona przesada
“Przebóg! Jak żyję, serca już nie mając?”
metonimia (zamiennia) – używana wówczas, gdy między właściwym a przenośnym znaczeniem wyrazu występuje jakaś zależność, np.
“lubić pióro Herberta” – oznacza to, iż ktoś lubi styl, jakim posługiwał się Herbert
“czytać Sienkiewicza” – w tym wypadku oczywiste jest, że chodzi o utwory Sienkiewicza
“cała Ameryka zamarła z przerażenia”, czyli mieszkańcy Ameryki
“zdobyć Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni”, czyli zdobyć nagrodę na tym festiwalu
“w tej restauracji jadają wyłącznie białe kołnierzyki”, a zatem jadają tam urzędnicy, pracownicy umysłowi
“rozbłysły okna”
“huknęły spiże”
Odmianą metonimii jest synekdocha (ogarnienie), oparta na zasadzie ekwiwalencji i wymienności wyrazów bliskoznacznych:
1) gatunku zamiast rodzaju lub odwrotnie, np. “śmiertelnik” zamiast człowiek (np. w tytule wiersza C.K. Norwida “Zaczepiony przez Sybillę śmiertelnik odpowiedział”)
2) części zamiast całości (z łac. pars pro toto), np. “próg” lub “dach” zamiast dom, “szyja” zamiast głowa
3) materiału zamiast wykonanego z niego przedmiotu (“żelazo” w znaczeniu miecz, “srebra” w znaczeniu zastawa stołowa)
4) obiektu w liczbie pojedynczej zamiast w liczbie mnogiej, np. “nie lubię kłamcy” zamiast kłamców
5) liczby określonej zamiast nieokreślonej, np. “setki wrażeń”, “sto myśli”
6) osoby zamiast imienia pospolitego, np. Zoil – złośliwy krytyk
- personifikacja, czyli uosobienie, a zatem nadawanie zwierzętom, zjawiskom, pojęciom abstrakcyjnym (takim jak śmierć, miłość, dobro), zjawiskom przyrody cech ludzkich. Taki zabieg często występuje w bajkach, np.
“Czegoż płaczesz? – staremu mówił czyżyk młody” (I. Krasicki, “Ptaszki w klatce”)
Inny przykład to w “Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią” śmierć ukazuje się Polikarpowi w postaci rozkładającego się ciała ludzkiego i przemawia do przerażonego Mistrza ludzkim głosem (“Śmierć do niego przemówiła”).
Rodzaje i układ rymów
Rodzaje rymów
W poezji polskiej rym jest ściśle związany z akcentem, a zatem wyróżniamy przede wszystkim: – rymy żeńskie (najczęstsze): posługujące się akcentem paroksytonicznym (czyli na przedostatnią sylabę), np. moda – uroda, występują w wierszu sylabicznym,
- rymy męskie: posługujące się akcentem oksytonicznym (na ostatnią sylabę), np. sąd – błąd, dłoń – skroń, występują w wierszu sylabotonicznym,
- rymy daktyliczne (bardzo rzadko występujące), posługujące się akcentem proparoksytonicznym (na trzecią sylabę od końca), np. chodziłbyś – zrobiłbyś, przezroczysta – ognista, zakochać – rozszlochać.
W zależności od umiejscowienia wyróżniamy:
- rymy końcowe – występują najczęściej, umieszczane są na końcu wersu,
- rymy wewnętrzne – występują w środku wersu (np. w “Bogurodzicy”), najczęściej są to rymy średniówkowe,
- rymy inicjalne – występują bardzo rzadko, jest to rym na początku wersu.
Inne:
- rymy dokładne, np. wodzie – lodzie, boju – pokoju,
- rymy niedokładne (wśród nich wyróżniamy np. asonans – rym oparty na identyczności samogłoskowej, np. woda – droga, i konsonans – rym oparty na identyczności spółgłoskowej, np. warg – dróg). Rozwinęły się w poezji dwudziestolecia międzywojennego, obecnie występuje powszechnie w wierszu wolnym,
- rymy gramatyczne – utworzone z wyrazów, których współbrzmienie wynika z identyczności końcówek gramatycznych (np. dwa czasowniki: myślimy – robimy, chodzi – rodzi, lub dwa rzeczowniki: półmiskami – gromadami, gromady – osady),
- rymy niegramatyczne – utworzone z wyrazów należących do różnych kategorii gramatycznych lub różniących się formą gramatyczną (np. liczbą, osobą, przypadkiem, czasem itp.), np. kwili – chwili, ginę – przyczynę,
- rymy bogate – obejmujące wiele głosek (męczeństwa – społeczeństwa),
- rymy składane – bab ryk – fabryk, panie – na nie,
- rymy banalne (częstochowskie) – blizna – ojczyzna, kocham – szlocham,
- rymy wyszukane, egzotyczne – powstałe przez niezwykły dobór wyrazów: kształcie – miał cię, farby – znał by, trytonów – pantalonów.
Monorym – ten sam rym występujący we wszystkich wersach danego wiersza
Pantorym – utwór wierszowy lub jego fragment, w którym wszystkie lub niemal wszystkie wyrazy rymują się z innymi, np.
Szedł śnieg. Brał mróz.
Biegł zbieg. W mróz wrósł.
Z ust krew – as kier.
Znad drzew mgła skier.
Bruno Jasieński, “Słowo o Jakubie Szeli”
Wiersz biały jest pozbawiony rymów, po raz pierwszy zastosował go Jan Kochanowski w “Odprawie posłów greckich”. Najczęściej występuje w poezji współczesnej.
Układ rymów:
- rymy parzyste (aabb)
- rymy nieparzyste (abab)
- rymy okalające (abba)
Przykład rymów parzystych:
Fraszki to wszystko, cokolwiek myślimy, (a)
Fraszki to wszystko, cokolwiek czynimy; (a)
Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy, (b)
Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy. (b)
Jan Kochanowski, “O żywocie ludzkim”
Przykład rymów nieparzystych:
O, cóż jest piękniejszego niż wysokie drzewa, (a)
W brązie zachodu kute wieczornym promieniem, (b)
Nad wodą, co się pawich barw blaskiem rozlewa, (a)
Pogłębiona odbitych konarów sklepieniem. (b)
Leopold Staff, “Wysokie drzewa”
Przykład rymów okalających:
Leżysz zabity i jam też zabity, (a)
Ty – strzałą śmierci, ja – strzałą miłości, (b)
Ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości, (b)
Ty jawne świece, ja mam płomień skryty.” (a)
Jan Andrzej Morsztyn, “Do trupa”
Systemy wersyfikacyjne w wierszu
W literaturze polskiej występują zasadniczo trzy systemy wersyfikacyjne zwane numerycznymi. Są to: sylabizm (wiersz sylabiczny), sylabotonizm (wiersz sylabotoniczny), tonizm (wiersz toniczny) oraz nieregularne odpowiedniki tych wierszy. Poza tym wyróżniamy także wiersze nienumeryczne: średniowieczny wiersz zdaniowo-rymowy oraz współczesny wiersz wolny. Pierwszym regularnym systemem wersyfikacyjnym w poezji polskiej był sylabizm.
Średniowieczny wiersz zdaniowo-rymowy (zwany też składniowo-intonacyjnym)
Najstarszy polski typ wiersza występował w okresie średniowiecza oraz wczesnego renesansu. Wers tworzy w nim pełne zdanie lub zamknięty człon zdania. Nie przestrzegano jednakowej liczby sylab w wersach (jest to zatem wiersz asylabiczny). Rym uzyskiwano przez powtórzenie tej samej formy gramatycznej (np. w “Bogurodzicy” nosimy – prosimy, pobyt – przebyt). Wiersze średniowieczne recytowano zazwyczaj przy akompaniamencie muzyki (była to zatem tzw. poezja meliczna – od greckiego melos, czyli pieśń, śpiew).
Wiersz współczesny zdaniowy
numeryczny wiersz składniowy, nie posiadający rymów, w którym rozczłonkowanie na wersy pokrywa się z intonacyjnym frazowaniem prozy. Współczesnym wierszem zdaniowym jest np. utwór W. Szymborskiej “W rzece Heraklita” (z tomu “Sól”).
Wiersz sylabiczny
W każdym wersie występuje ta sama liczba sylab, stały rym żeński w zakończeniu wersu, stały akcent paroksytoniczny (a zatem na przedostatnią sylabę) i średniówka w wersach dłuższych niż ośmiogłoskowe. Ilość sylab w wersie waha się od 4 do 17. Najczęściej stosowane rozmiary wersów to: ośmiozgłoskowiec, jedenastozgłoskowiec (5+6), ze średniówką po piątej sylabie, trzynastozgłoskowiec (7+6), ze średniówką po siódmej sylabie.
Ośmiozgłoskowiec występuje najczęściej w takich gatunkach, jak: bajka, fraszka, sielanka, ballada, często w wierszach dla dzieci.
Przykłady: “Pieśń świętojańska o Sobótce” Kochanowskiego, “Psalmy przyszłości” Krasińskiego.
Jedenastozgłoskowiec występuje bardzo często w romantycznej poezji epickiej, w strofach trójwersowych (tercynach), sześciowersowych (sekstynach) i ośmiowersowych (oktawach).
Przykłady: “Beniowski”, “Król Duch” Słowackiego, “Monachomachia” Krasickiego.
Trzynastozgłoskowiec – najpopularniejszy, np. “Wojna chocimska” Potockiego, “Treny” Kochanowskiego, “Pan Tadeusz” Mickiewicza. W przekładach z greki i francuskiego występuje jako odpowiednik heksametru i aleksandrynu (francuski wiersz klasyczny 12-zgłoskowy z akcentem na zgłosce szóstej i średniówką po niej; tzw. wiersz heroiczny, zastosował go P. Corneille w “Cydzie” – J.A. Morsztyn przetłumaczył “Cyda” zastępując aleksandryn trzynastozgłoskowcem).
Wiersz sylabotoniczny
Wiersz ten charakteryzuje się: stałą liczbą sylab w wersach, jednakową liczbą sylab akcentowanych w wersie i ich stałym umiejscowieniem. Jest on wobec tego bardziej zrytmizowany niż wiersz sylabiczny. Pojawił się już pod koniec XVIII wieku, typowy stał się dla liryki XIX wieku, obecny najczęściej w krótkich utworach lirycznych, zwłaszcza w pieśniach stylizowanych na pieśni ludowe. Podstawową jednostką miary rytmicznej jest tu stopa. Pojawia się w poezji W. Pola, T. Lenartowicza, M. Konopnickiej, A. Asnyka “Ulewa”, K. Przerwy-Tetmajera”Melodia mgieł nocnych”, B. Leśmiana “Dziewczyna”.
Spokrewniony z wierszem sylabotonicznym jest tzw. polski heksametr – odpowiednik heksametru antycznego, zastosował go np. Adam Mickiewicz w “Powieści Wajdeloty” z “Konrada Wallenroda” (rozpiętość wersu mieści się w granicach od trzynastu do siedemnastu sylab, pierwsza sylaba każdego wersu jest akcentowana, a także stały jest akcentowy układ ostatnich pięciu sylab w wersie) czy Norwid “Bema pamięci żałobny rapsod”.
Wiersz toniczny
Występuje w nim jednakowa liczba akcentów w każdym wersie, równocześnie ich rozkład nie jest stały. Na przykład w “Księdze ubogich” J. Kasprowicza, w strofie: “Umiłowanie ty moje! (dwa zestroje akcentowe)/ Kształty nieomal dziecięce! (trzy zestroje akcentowe)/ Skroń dotąd nie pomarszczona (trzy zestroje akcentowe)/ Białe, wąziutkie ręce” (trzy zestroje akcentowe). Dzięki regularnemu układowi zestrojów akcentowych w poszczególnych wersach wybija się rytm, tempo muzyczne strofy. Poeci, którzy stosowali wiersz toniczny, to m.in. W. Broniewski, J. Tuwim, K. Iłłakowiczówna, T. Gajcy.
Wiersz wolny
Jest to wiersz nieregularny o swobodnej budowie rytmicznej. Nie obowiązują w nim żadne schematy; długość wersów jest zróżnicowana, brak stałej liczby sylab, stóp, zestrojów akcentowych. Najważniejsze jest w nim znaczenie słów. Poeta sam decyduje o podziale utworu na strofy i wersy. Bardzo często nie występują w nim żadne znaki interpunkcyjne, co utrudnia interpretację, język zbliżony jest do języka prozy. Wiersz taki jest typowy dla poezji współczesnej, bardzo często stosowali go poeci awangardy: J. Przyboś, T. Różewicz, M. Białoszewski, choć pojawia się już w poezji Norwida. Odmiany wiersza wolnego to np. wiersz emocyjny – wiersz nienumeryczny, składniowy, gdzie podział wypowiedzi na wersy jest uzależniony od ekspresyjnej intonacji języka mówionego.
Rodzaje strof
Wyróżniamy następujące rodzaje strof:
a) dystych (dwuwiersz) – strofa dwuwersowa (w poezji polskiej pojawia się w XVI w.; potem często odnajdujemy ją w poezji Bolesława Leśmiana, zob. np. wiersze “Zmory wiosenne”, “Ballada o dumnym rycerzu”).
b) tercyna – strofa trójwersowa z rymem okalającym. Środkowy wers pierwszej strofy rymuje się z pierwszym i trzecim wersem strofy następnej (wykształciła się w poezji włoskiej, użył jej np. Dante w “Boskiej Komedii”, występuje też u Kochanowskiego, Słowackiego, Asnyka, Tetmajera, Staffa).
c) czterowiersz – strofa czterowersowa, występuje w różnych odmianach. Na przykład tzw. strofa saficka składa się z trzech wersów 11-zgłoskowych i jednego 5-zgłoskowego. Jej nazwa pochodzi od imienia poetki greckiej Safony, która podobno użyła jej jako pierwsza w utworze “Hymn o Afrodycie” (później posługiwał się nią również Horacy; w poezji polskiej pojawiła się w XVI w.). Z kolei tzw. strofa alcejska złożona jest z dwóch wersów 11-zgłoskowych, jednego 9- i jednego 10-zgłoskowego. Wprowadzona została przez greckiego poetę Alkajosa, stosował ją również w swych “Pieśniach” Horacy.
d) sekstyna (sestyna) – strofa sześciowersowa o układzie rymów ababcc, najczęściej jedenastozgłoskowa; wykształciła się w średniowiecznej poezji francuskiej, do poezji polskiej wprowadził ją Kochanowski (np. w “Psałterzu”), upowszechniła się zaś w epoce oświecenia. W romantyzmie stosował ją Słowacki. Występuje przede wszystkim w liryce refleksyjnej, uroczystej.
e) oktawa – strofa ośmiowersowa (układ rymów: abababcc), przeważnie jedenastozgłoskowa. Użył jej Słowacki w “Beniowskim”. Występuje głównie w wierszowanych gatunkach epickich. Jej odmianą jest oktostych – od oktawy różni się układem rymów (aabbccdd).
Uwaga! By można było mówić o wierszu o budowie stroficznej, musi on składać się przynajmniej z dwóch strof.
Najczęściej spotykane strofy w poezji polskiej to: tercyna, czterowiersz, sekstyna i oktawa. Niektóre gatunki charakteryzują się stałym układem strof, np. klasyczny sonet włoski ma czternaście wersów i jest zbudowany z dwóch zwrotek czterowersowych oraz dwóch tercyn. Sonet francuski zaś składa się z czterech strof czterowersowych i zakończony jest dystychem.
Strofoid – strofa nieregularna
Rodzaje liryki
Rodzaje liryki: liryka bezpośrednia, liryka pośrednia (przedstawiająca), liryka podmiotu zbiorowego, liryka inwokacyjna, liryka maski, liryka roli. Niektóre rodzaje mogą się łączyć (np. liryka podmiotu zbiorowego z liryką inwokacyjną).
liryka bezpośrednia – określana też mianem liryki osobistej; podmiot występuje w pierwszej osobie, przekazuje wprost swoje uczucia i doznania; rozpoznajemy ją po tym, że używane są zaimki rzeczowne (“ja”), czasowniki w pierwszej osobie (“[ja] czuję”, “[ja] czekałam”); w tym rodzaju liryki często możemy utożsamić podmiot liryczny z autorem, zwłaszcza w utworach z epoki romantyzmu, kiedy istniało silne przekonanie o tożsamości “ja” lirycznego i poety.
Przykład:
“Żyłem z wami, cierpiałem i płakałem z wami,/ Nigdy mi, kto szlachetny, nie był obojętny,/ Dziś was rzucam i dalej idę w cień – z duchami” (J. Słowacki, “Testament mój”)
liryka pośrednia – “ja” liryczne jest mniej lub bardziej ukryte; odmiany liryki pośredniej to: liryka opisowa (np. opis krajobrazu) i liryka sytuacyjna (występują tu elementy narracji, partie dialogowe, a zatem liryka sytuacyjna mieści się na pograniczu liryki i epiki). Przykładem liryki sytuacyjnej jest np. ballada “Romantyczność” Adama Mickiewicza.
liryka inwokacyjna – oprócz jawnego podmiotu lirycznego wyróżniamy wyraźnego adresata lirycznego (“ty” liryczne), którym może być osoba/grupa osób, pewna zbiorowość, ale także zjawisko, pojęcie abstrakcyjne (miłość, śmierć).
Przykład:
“Szukajcie prawdy jasnego płomienia,/ Szukajce nowych, nieodkrytych dróg” (A. Asnyk, “Do młodych”)
liryka podmiotu zbiorowego – podmiot występuje jako “my”, grupa społeczna, pokolenie połączona wspólnymi przekonaniami, przeżyciami. Często występuje w utworach o charakterze modlitewnym (np. w “Bogurodzicy”).
Inne:
liryka maski – podmiot liryczny przyjmuje postać zwierzęcia, przedmiotu, osoby, rośliny i przypisuje im swoje uczucia (np. cykl tworów o Panu Cogito Zbigniewa Herberta)
liryka roli – w tym przypadku podmiotu lirycznego nie możemy identyfikować z autorem (np. w wierszu poety-mężczyzny podmiotem lirycznym jest kobieta lub podmiotem lirycznym jest jakaś postać historyczna czy bohater literacki, np. wiersz Wisławy Szymborskiej “Monolog do Kasandry”).
Odmiany liryki ze względu na typ wyrażanych przez nią przeżyć:
- liryka miłosna (np. “Między nami nic nie było” Asnyka)
- liryka krajobrazowa (np. “Stepy akermańskie” Mickiewicza)
- liryka refleksyjno-filozoficzna (np. “W rzece Heraklita” Szymborskiej)
- liryka religijna (np. “Bogurodzica”)
- liryka patriotyczno-obywatelska (np. “Pieśń V. O spustoszeniu Podola” Kochanowskiego)
- liryka agitacyjno-polityczna (np. wiersze z nurtu socrealistycznego)

TERMINY LITERACKIE
Aforyzm – zwięzłe zdanie, wyrażające myśl moralną, filozoficzną, maksyma, sentencja, złota myśl.
Akcja – część fabuły, zespół zdarzeń, które prowadzą do określonego rozwiązania.
Alegoria – uosobienie abstrakcyjnych pojęć. Często spotykana w bajkach. Wiąże ze sobą na trwale pewne pojęcia i postaci, np. lis – chytrość, sowa – mądrość, itp.
Anafora – figura polegająca na rozpoczynaniu sąsiednich zdań, członów lub wersów tym samym wyrazem albo układem wyrazów.
Anakreontyk – utwór opiewający radość życia, miłość, biesiady, wino, utrwalający przeżycia chwili. Nazwa pochodzi od imienia greckiego poety Anakreonta.
Antonimy – wyrazy o znaczeniach przeciwstawnych, np. dobry – zły, dzień – noc, kochać – nienawidzić.
Apokalipsa – pismo będące wizją przyszłości, księga Nowego Testamentu zawierająca eschatologiczne przepowiednie, przedstawione za pomocą symboliki zrozumiałej dla wiernych.
Apokryy – utwory legendarne, inspirowane tekstami biblijnymi, zawierające nieopisane w księgach kanonicznych fakty z życia Chrystusa i Matki Boskiej. Będąc produktem wyobraźni wiernych, niejako „uzupełniały” luki ewangelicznych historii.
Archaizacja – upodabnianie tekstu do wypowiedzi starszej niż jest w rzeczywistości, wprowadzenie języka określonej epoki. >>Umożliwia ona osiągnięcie tzw. kolorytu lokalnego i czasowego.
Archaizmy – wyrazy stare, współcześnie nieużywane, obce współczesnej normie językowej, stosowane jako środek stylistyczny w wypowiedzi literackiej.
Bajka – utwór epicki lub liryczny, którego bohaterami przeważnie są zwierzęta, rzadziej ludzie, rośliny czy przedmioty, reprezentujące cechy ludzkie i ukazujące stosunki panujące w świecie człowieka. Jest to gatunek dydaktyczny, często posługuje się alegorią i zwykle zawiera morał.
Ballada – początkowo epicka pieśń ludowa, następnie forma synkretyczna zawierająca elementy liryki, epiki i dramatu. Wierszowany utwór o tematyce baśniowej lub historycznej, wykorzystujący wątki z twórczości ludowej. Charakteryzuje się nastrojowością, współistnieniem wydarzeń baśniowych obok realnych i postaci fantastycznych obok rzeczywistych. Zawiera odwieczne prawdy, czerpane z moralności ludu, przestrzega przed łamaniem boskich praw boskich i ludzkich.
Ballada romantyczna – ulubiony gatunek romantyzmu. Posiada pewne charakterystyczne cechy:
łączenie elementów lirycznych z epickimi,
tematyka baśniowa lub baśniowo – historyczna,
obecność fantastyki i cudowności,
tworzenie nastroju grozy i tajemniczości.
Baśń – opowiadanie ludowe z dominacją elementów fantastyki takich jak czary, nadprzyrodzone istoty, czy też pobudzających wyobraźnię jak ukryte skarby, uwięzione księżniczki, królowie. Baśń literacka to utwór stylizowany na podaniach ludowych, opracowany przez pisarza, poetę.
Daktyl – stopa o wzorcu długa – krótka – krótka. W języku polskim da się odtworzyć jako zestrój z enklityką (np. odczep się).
Dialektyzacja – rodzaj stylizacji, wprowadzanie do tekstu literackiego wyrazów odmiennych od panującej normy językowej, np. gwary. Charakteryzuje ona postaci literackie lub miejsce, gdzie rozgrywa się akcja utworu. Przykłady dialektyzacji znajdziemy w powieści Reymonta Chłopi oraz w dramacie Wesele Stanisława Wyspiańskiego, gdzie użycie gwary różnicuje warstwę inteligencką i chłopską.
Dialog – gatunek literacki wykorzystujący wypowiedzi dwu lub więcej osób, rozmowa, wymiana poglądów prowadząca do sformułowania pewnych wniosków.
Dramat -  jeden z trzech rodzajów literackich obok liryki i epiki,obejmuje utwory, w których zdarzenia i działania postaci ukazane są bezpośrednio. Przez wiele lat rozwoju dramaty były przeznaczane do wystawiania na scenie, to zdecydowało o ich specyficznej budowie: podział na akty i sceny, obecność didaskaliów itp.Z czasem dramat usamodzielnił się jako odrębne dzieło literackie, niektóre z wybitnych utworów pisane były jako tzw. „dramaty literackie”, bez konieczności zrealizowania ich na scenie.
Dramat – gatunek – utwór nieprezentujący ani jednoznacznie tragicznej ani komediowej wizji świata, dążący do ukazania życia w sposób najbardziej zbliżony do prawdy.
Dytyramb – oda, pieśń pochwalna o charakterze wzniosłym lub tragicznym. Cechuje go patetyczna ekstaza, gwałtowność uczuć, styl często hiperboliczny. Nazwa pochodzi od starożytnych hymnów ku czci Dionizosa (o przydomku Dityrambos).
Elegia – „skarga” poetycka, początkowo utwór o charkterze bardzo osobistym, zawierający przeżycia, wspomnienia, często po stracie bliskiej osoby. Stopniowo przekształciła się w gatunek o różnorodnej, szerszej tematyce: moralnej, miłosnej, filozoficznej. Z utworem tym związane są nastroje smutku i melancholii, od których pochodzi określenie „ton elegijny”.
Epigramaty – krótkie utwory wierszowane o charakterze aforystycznym. Ich odmianą w polskiej poezji są fraszki.
Epika – jeden z trzech rodzajów literackich, obok liryki i dramatu. Obejmuje utwory, w których świat przedstawiony ukazany jest pośrednio, poprzez relację narratora.
Epitafia – nagrobki poetyckie, wiersze okolicznościowe pisane na cześć osoby zmarłej. Charakteryzuą się zwięzłością wypowiedzi.
Epitet – określenie, środek stylistyczny polegający na wzbogaceniu, nadaniu pewnych cech przedmiotowi, do którego jest przypisany. Jest nim najczęściej przymiotnik, czasem imiesłów lub rzeczownik.
Epopeja – gatunek epicki, wykształcony z eposu bohaterskiego. Przedstawia dzieje mitycznych, legendarnych lub historycznych bohaterów na tle ważnego historycznego przełomu. Główną cechą epopei jest ukazanie bogatego obrazu społeczeństwa i jego świata, zmieniających się pod wpływem zewnętrznych wydarzeń. Termin epopeja często obejmuje gatunek, który zajął miejsce eposu – powieść.
Epos – gatunek literacki wywodzący się ze starożytnej Grecji, zwykle wierszowany, opiewający wielkie czyny bohaterów na tle ważnych wydarzeń historycznych. Charakteryzuje się ponadto: podniosłością stylu, szeroko rozbudowanymi porównaniami (porównanie homeryckie), stopniowaniem napięcia za pomocą dygresji, opisów i innych środków utrzymujących zaciekawienie czytelnika, odwlekaniem rozwiązania konfliktu (retardacja). Epos rozpoczyna inwokacja, w której ujawnia się narrator, zachowujący w dalszej części dzieła zimny obiektywizm wobec przedstawianych wydarzeń. Najbardziej znane eposy starożytne to Iliada i Odyseja Homera.
Esej – utwór literacko – publicystyczny, szkic literacki, historyczny, krytyczny lub naukowy, krótka rozprawa na różne tematy.
Ewangelia – część Nowego Testamentu zawierająca opis życia i nauki Jezusa Chrystusa.
Fabuła – układ powiązanych ze sobą wątków w utworze, obejmuje wszystkie wydarzenia powiązane pod względem przyczynowo – skutkowym, rozwijające się w czasie. Na fabułę składają się elementy o charakterze dynamicznym, ale także statycznym (opisy).
Felieton – utwór publicystyczny zawierający relację z określonego wydarzenia, faktu, opowiedzianą za pomocą środków prozy artystycznej. Gatunek publicystyczno – dziennikarski, podejmujący tematy natury społecznej, obyczajowej lub kulturalnej.
Fraszki – krótkie, wierszowane utwory, zawierające koncept, żart, morał, często zakończone puentą.
Groteska – sposób ukazania świata przedstawionego polegający na wyolbrzymieniu, przejaskrawieniu pewnych cech charakterystycznych.
Hagiografia (inaczej żywotopisarstwo) – opisywanie żywotów świętych i męczenników, najczęściej w sposób idealistyczny.
Homonimy – wyrazy posiadające więcej niż jedno znaczenie (o tym samym brzmieniu, lecz różnym znaczeniu). Przykłady: zamek (w drzwiach) i zamek (królewski), babka (rodzaj ciasta) i babka (kobieta).
Humanizm – literacki, filozoficzny i artystyczny prąd umysłowy epoki odrodzenia, a także postawa intelektualna i moralna wyrażająca się troską o potrzeby, szczęście, godność i swobodny rozwój człowieka. Hasło humanizmu: „Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce”.
Hymn – w starożytności była to uroczysta i podniosła pieśń pochwalna najczęściej na cześć wybitnego człowieka, idei, czynu lub któregoś z bogów.
W średniowieczu i renesansie był modlitwą pochwalną skierowaną do Boga. Do jego rozwoju przyczynił się zwłaszcza biskup Mediolanu, św. Ambroży, autor wielu znanych hymnów zwanych od jego imienia ambrozjańskimi (m.in. „Te Deum Laudamus”). W praktyce poetyckiej stał się wyrazem religijnych uczuć poetów (Jan Kochanowski Czego chcesz od nas Panie).
Z czasem hymny rozszerzyły swój zakres treściowy i podejmowały różnorodną tematykę, np. zagadnienia filozoficzne i egzystencjalne (Jan Kasprowicz Hymny).
Instrumentacja głoskowa – specyficzny układ głosek, zestawienie wyrazów ze względu na ich wartość brzmieniową.
Inwokacja – umieszczane na początku eposu lub epopei wezwanie do Boga, bóstwa lub do muz, prośba o pomoc w poetyckim przedsięwzięciu. Inwokacja może także rozpoczynać którąś z części utworu.
Ironia – przypisywanie przedmiotom lub osobom cech przeciwnych niż posiadają w rzeczywistości.
Irracjonalizm – przedkładanie poznania pozarozumowego (intuicję, instynkt, wyobraźnię) nad prawdy naukowe.
Komedia – gatunek dramatyczny będący przeciwieństwem tragedii, zawierający elementy komizmu, charakteryzujący się żywą akcją i pomyślnym zakończeniem.
Konflikt tragiczny – konflikt sprzecznych dążeń i sił ludzkich lub woli człowieka i boga w dramacie antycznym.
Kronika – dzieło historyczne, chronologiczny zapis wydarzeń.
Legenda – fantastyczna opowieść oparta na motywach chrześcijańskich.
Liryka – jeden z trzech – obok epiki i dramatu – rodzajów literackich. Termin „liryka” w pierwotnym sensie (w starożytnej Grecji, gdzie się narodził) oznaczał pieśni wykonywane przy wtórze liry, czyli poezję recytowaną z akompaniamentem muzycznym. Stopniowo tekst oddzielił się od muzyki. Cechą wyróżniającą obecnie lirykę spośród innych rodzajów wypowiedzi jest obecność świata uczuć, wewnętrznych przeżyć jednostki – nazywanej podmiotem lirycznym. Czasami można także zaobserwować występowanie podmiotu zbiorowego. Z liryką najczęściej związana jest forma poetycka, dlatego często używa się zamiennie terminów liryka i poezja.
List, list poetycki – gatunek literacki, w którym całość wypowiedzi zwrócona jest do odbiorcy – przeważnie fikcyjnego – i ma charakter jednostronnej rozmowy.
Makaronizmy – zapożyczenia z języka obcego, nadmiernie wykorzystywane w wypowiedzi.
Metafora (przenośnia) – zestawienie wyrazów, które wspólnie tworzą nową jakość znaczeniową, odmienną od ich pojedynczego znaczenia.
Misteria -  średniowieczny utwór dramatyczny o treści biblijnej, a także inne przedstawienia o tematyce wzniosłej, duchowej lub sakralnej.
więcej
Mit – fantastyczna historia, opowiadająca o początkach istnienia świata, bogów i ludzi.
więcej
Mitologia – zbiór wierzeń danej społeczności.
zobacz także mitologia grecka
Monolog – wypowiedź ciągła, w wykonaniu jednej osoby.
Moralitet – średniowieczny utwór sceniczny, którego tematem jest walka dobra ze złem, ukazana za pomocą postaci alegorycznych.
Motto – cytat, sentencja, aforyzm, umieszczone na początku utworu literackiego albo jego części. Pełni ono dla danego utworu rolę myśli przewodniej. Tak jest w przypadkuballady Adama Mickiewicza Romantyczność, której motto zaczerpnięto z Hamleta Szekspira: „Zdaje mi się, że widzę. Gdzie? Przed oczami duszy mojej” Wyraża ono przesłanie ballady udowadniającej, że prawdziwe jest także to, co widzi się oczami duszy.
Motyw – najmniejsza cząstka tematyczna w utworze literackim.
Narracja – forma podawcza, która przybiera postać informacji. Odtwarza zdarzenia, uzasadnia połączenie ich w ciągi przyczynowo – skutkowe, powiadamia o sytuacjach i stosunkach.
Narrator – osoba opowiadająca w utworze epickim, nieidentyczna z autorem.
Neologizmy – wyrazy nowe, nieużywane w danym systemie językowym. Neologizm artystyczny jest wynikiem takiej sytuacji, w której poeta nie znajduje wśród wyrazów znanych słowa potrzebnego do wyrażenia np. własnego stanu emocjonalnego.
Nowela – zazwyczaj krótki utwór epicki prozą, o jednowątkowej fabule, opartej na jakimś wydarzeniu z życia codziennego, zawierający przejrzystą kompozycję. Często zawiera wyraźnie wyodrębnioną puentę.
Obrazek (szkic) – odmiana noweli, utwór ukazujący szczegółowo i wielostronnie fragment z życia jednego lub grupy bohaterów.
Oda – utwór pochwalny na cześć jakiejś idei, czynu, bohatera. Charakterystyczną cechą ody jest pozorne nieuporządkowanie wypowiedzi, zmiany w rytmie i toku wierszamające na celu oddanie wzruszenia mówiącego. Oda ma cel wychowawczy, często zawiera morał lub pouczenie. Gatunek często wykorzystywany przez poetów epoki Oświecenia, dlatego też Mickiewicz posłużył się nią w polemice z klasykami (Oda do młodości).
Oktawa – klasyczna forma strofy 8 – wersowej złożonej z 11 – zgłoskowców o układzie rymów abababcc.
Oksymoron – odmiana epitetu lub metafory, zestawienie wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu.
Onomatopeja – dźwiękonaśladownictwo, odtwarzanie brzmień otaczającego świata w utworze poetyckim.
Opis – prezentacja elementów statycznych świata przedstawionego. Mogą to być opisy osób zewnętrzne i wewnętrzne (psychologiczne), opisy tła zdarzeń
i opisy sytuacji. Mogą być rzeczowe – realistyczne i poetyckie – przekształcone przez subiektywne spojrzenie piszącego.
Opowiadanie – gatunek – krótki utwór epicki o bardziej niż w przypadku noweli rozbudowanej fabule, z możliwą obecnością kilku wątków, w tym jednym dominującym.
Panegiryk – utwór pochwalny na cześć panującego.
Paralelizm – równoległość, powtarzalność, analogia między częściami konstrukcji układającymi się w ciąg. Może polegać na podobieństwie układów słonych, motywów, cząstek kompozycyjnych i treściowych. Częsty w liryce, charakterystyczny dla pieśni ludowych.
Parodia – naśladowanie stylu danego utworu, poety, gatunku literackiego w sposób prześmiewczy, karykaturalny.
Personifikacja – uosobienie, metafora polegająca na nadawaniu zwierzętom, przedmiotom i zjawiskom cech ludzkich.
Pieśń – forma wypowiedzi lirycznej, początkowo ściśle związana z muzyką, oznaczała utwory śpiewane przy wtórze liry bądź cytry.Stopniowo nazwa ta objęła różne utwory liryczne odznaczające się dźwięcznością, melodyjnością, układem stroficznym.
Poemat – dłuższy utwór wierszowany zawierający fabułę, nie tak rozbudowany jednak jak epopeja. Swobodniejszy jest od niej pod względem formy i nastroju, jego bohaterami mogli być zwykli ludzie. Forma wypowiedzi ceniona przez romantyków.
Porównanie – zestawienie dwu zjawisk, przedmiotów, postaci, pojęć, w którym jedno jest określane za pomocą drugiego.
Porównanie homeryckie – wywodzące się z utworów Homera rozbudowane porównanie, w którym element, do jakiego porównujemy daną rzecz, zostaje rozwinięty do samodzielnego obrazu poetyckiego.
Powieść – podstawowy gatunek epicki literatury nowożytnej. Utwór epicki pisany prozą o wielowątkowej fabule, obejmujący dzieje licznych bohaterów i środowisk społecznych.
Niektóre z odmian powieści:
realistyczna – prezentuje szeroki obraz społeczeństwa w danej epoce historycznej, przemiany społeczne i losy bohaterów,
psychologiczna – dominuje tu świat wewnętrznych przeżyć bohaterów,
historyczna – akcja rozgrywa się w przeszłości,
fantastyczna – przedstawia świat nierzeczywisty, baśniowy lub wyobrażenie przyszłości,
epistolarna – w formie listów.
Przypowieść – historia z życia codziennego zawierająca naukę moralną. Posiada dwie warstwy znaczeniowe: bezpośrednią, którą jest treść opowiadania i ukrytą, zawierającą głębsze znaczenie, morał.
Psalm – uroczysta pieśń religijna ze zbioru Księgi Psalmów (Biblia), utwór śpiewany z towarzyszeniem harfy. Jako samodzielna forma bywał często stosowany przez poetów, w celu wyrażenia ich uczuć religijnych.
Publicystyka – piśmiennictwo omawiające aktualne problemy polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturalne.
Puenta – krótkie, zaskakujące, często dowcipne zakończenie utworu.
Racjonalizm – kierunek w filozofii przyznający rozumowi miejsce naczelne, uważający go za źródło poznania wyższe i niezależne od doświadczeń zmysłowych, postawa filozoficzna i naukowa domagająca się niezależności wiedzy od wiary, tradycji, dogmatów i przesądów.
Realizm – kierunek w literaturze i sztuce odtwarzający rzeczywistość zgodnie z obiektywną obserwacją.
Reportaż – gatunek prozy publicystycznej, w którym temat zaczerpnięty ze świata rzeczywistego ukształtowany został za pomocą środków literackich i uformowany w wyrazistą akcję.
Rym – jest obok rytmu zasadniczym elementem strukturalnym wiersza. Jest to umieszczanie na końcu wersów (lub czasem w środku) wyrazów o podobnych lub identycznie brzmiących głoskach.
Rozróżniamy różne rodzaje rymów, np. ze względu na rozmieszczenie w wierszu: krzyżowe (abab), sąsiadujące(aabb) i okalające (abba), ze względu na ilość rymowanych głosek: męskie (1 sylaba) i żeńskie (1,5 sylaby).
Satyra – gatunek epicki, którego podstawową cechą i zadaniem jest krytyka negatywnych zjawisk rzeczywistości poprzez ośmieszenie. Często posługuje się karykaturą, deformacją i groteską. Termin satyra stosujemy także w przypadku innych gatunków i form literackich, które ukazują świat „w krzywym zwierciadle”.
Sielanka (idylla, bukolika, ekloga, skotopaska) – utwór pasterski o charakterze konwencjonalnym, przedstawiający obrazki z życia wiejskiego, miłosne przeżycia pasterzy i pasterek na tle pięknego krajobrazu. Początkowo epicka, później przybierała różne formy rodzajowe i gatunkowe. Główną cechą sielanki jest tworzenie idyllicznego wizerunku przedstawianego świata, a także pogodny nastrój, przesadna uczuciowość, tkliwość, rzewność.
Sonet – gatunek liryczny o specyficznej budowie. Posiada 14 wersów, podzielonych na cztery strofy: dwie pierwsze czterowersowe i dwie następne trzywersowe. Strofy czterowersowe zawierają przeważnie wypowiedź opisową lub narracyjną, np. opis krajobrazu; strofy trzywersowe są refleksją lub wyznaniem. Ściśle ustalony jest tu także porządek rymów. Ostatni wers zawiera puentę. Jest to typ sonetu najbardziej popularnego w naszej literaturze.
Stopa – powtarzający się rytmicznie jednakowy układ sylab akcentowanych i nie akcentowanych.
Styl – sposób wypowiedzi. W utworze literackim o charakterze stylu decyduje wiele czynników, takich jak: indywidualne cechy piszącego, stan rozwoju języka, panujące konwencje stylistyczne itd.
Stylizacja językowa – ukształtowanie językowego stylu wypowiedzi na wzór i podobieństwo stylu innej wypowiedzi czy zespołu wypowiedzi.
Symbol – środek stylistyczny, który składa się z dwu elementów: materialnego – elementu widzialnego i treści, którą oznacza, czyli ze znaku i pojęcia, do którego odsyła. Polega na zastąpieniu bezpośredniej wypowiedzi lirycznej przez pewien znak, symbol, np. deszcz – smutek. O ile w alegorii znaczenie pewnym materialnym znakom nadaje się na stałe, w przypadku symbolu jest ono za każdym razem inne, zależy od wrażliwości artysty i wyobraźni czytelnika (widza).
Synonimy – wyrazy bliskoznaczne, o różnym brzmieniu i podobnym znaczeniu. Pozwalają na unikanie powtórzeń w tekście. Przykłady: łobuz, łajdak; choroba, niemoc; obawa, strach.
Średniówka – przerwa w środku wersu, oddech, dział wewnętrzny obecny przeważnie w dłuższych wersach.
Środki stylistyczne – zestawianie słów w nowe jakości estetyczne i znaczeniowe.
Tragedia – gatunek dramatyczny zaliczany do „stylu wysokiego”, jej treść stanowiły historie mityczne, dzieje wielkich bohaterów i wielkich namiętności, tematy poważne i wzniosłe.
Tren – pieśń żałobna, utwór liryczny pisany dla uczczenia pamięci osoby zmarłej. Zawiera zwykle opisy zalet osoby zmarłej oraz przedstawia stan emocjonalny opłakującego.
Trop (z grec. thropos – rozwinięcie) – tekst w języku narodowym, wstawiany do łacińskiego kanonu liturgicznego (obowiązujących formuł liturgicznych). Istniały różne rodzaje tropów. Podkładane pod długą melodię zwrotu „alleluja” nazwano sekwencjami. Z czasem tropy rozwinęły się w samodzielne pieśni.
Wątek – zespół zdarzeń dotyczących jednego bohatera.
Wers – część wiersza wyróżniona graficznie (linijka) stanowiąca często całość intonacyjną.
Wina tragiczna – w tragedii antycznej tzw. wina niezawiniona lub dokonanie wyboru jednej z przeciwstawnych wartości.

~ - autor: pilotwycieczek w dniu 21/12/2008.