Indywidualizacja procesu edukacji w kontekście reformy programowej

W wywiadzie dla „Wprost” z 25 stycznia 2009 roku Alvin Toffler zauważył, że edukacja to najważniejszy test dla społeczeństwa przyszłości. Probierzem przemian jest dla niego przede wszystkim system edukacji, pod warunkiem jednak, iż przestaniemy dawać uczniom odtwórcze zadania.

W trakcie gorącej polemiki, jaka miała miejsce na początku br. na łamach „Rzeczypospolitej”, współautorki nowej podstawy programowej Jolanta Choińska – Mika i nieżyjąca już Anna Radziwiłł argumentowały podobnie: najwyższy już czas, aby zaproponować rozwiązania, które sprzyjałyby i n d y w i d u a l i z a c j i drogi edukacyjnej młodego człowieka. Ich zdaniem dotychczasowe programy są bardzo przeładowane, a nadmiar treści programowych w znacznym stopniu utrudnia osiągnięcie dobrych wyników nauczania.

W Uzasadnieniu do Rozporządzenia MEN w sprawie podstawy programowej czytamy, że (…) oprócz korzyści płynących z precyzyjnego określenia wiadomości i umiejętności, które uczeń zdobywa na każdym etapie kształcenia, celem projektu rozporządzenia jest także poprawa jakości edukacji, osiągnięcie spójnego programowo procesu kształcenia, dostosowanego do możliwości i indywidualnych potrzeb uczniów oraz uwzględniającego zwiększone aspiracje edukacyjne uczniów (…) Celem zmian jest również zwiększenie możliwości i n d y w i d u a l i z a c j i nauki poprzez pewne zróżnicowanie programu w zależności od zainteresowań uczniów (…).

Komunikat CBOS o wynikach badania pt. Polacy o proponowanych zmianach w systemie edukacji BS/178/2008 mówi o konieczności dostosowania szkół do potrzeb rodziców i dzieci.

W projekcie Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej pt. Diagnoza z zastosowaniem Skali Gotowości Szkolnej (SGS) i wspomaganie dzieci pięcioletnich do podjęcia nauki w szkole czytamy, że zwiększanie szans edukacyjnych to najpierw dobra diagnoza, a następnie zindywidualizowana praca nauczycieli, zarówno z dziećmi mającymi jakieś specyficzne trudności, jak i wyróżniającymi się jakimiś szczególnymi zdolnościami, które jak najwcześniej warto rozwijać.

Wszystkie podmioty edukacji chcą tego samego: poprawy efektywności i jakości kształcenia, zbliżenia edukacji do życia, efektywniejszego diagnozowania potrzeb i dostosowania wymagań do możliwości i talentów młodego człowieka. Rodzi się więc pytanie: które metody edukacyjne będą najskuteczniejsze?

Potrzebę indywidualizacji drogi edukacyjnej wymuszają przemiany cywilizacyjne. Szybkość i zakres komunikacji społeczeństwa informacyjnego, wsparte nowoczesnymi technologiami, proces globalizacji, ekspresowość przemian społecznych i gospodarczych – to wszystko wpływa na nieuchronność zmian celów życiowych

, miejsc pracy czy zawodu.

Aby młody człowiek w tym wszystkim się nie zagubił, potrzebna jest między innymi nowoczesna i przyjazna szkoła, ale nie tylko odgórnie zreformowana, lecz oparta na autentycznym dialogu i ciągłym towarzyszeniu uczniowi w jego świadomym, indywidualnym rozwoju. Właśnie rozwój konkretnego młodego człowieka powinien być celem nadrzędnym, a nie programy i egzaminacyjne standardy. Jeżeli nowa podstawa programowa każe planować z przyszłości, patrzeć na cele i umiejętności na końcu danego etapu edukacyjnego, to jednocześnie zwraca uwagę, aby nie zapominać o pomocy w wyznaczaniu niepowtarzalnej, indywidualnej drogi każdemu uczniowi, któremu należy dostosować formy pracy do jego szczególnych potrzeb, talentów i zainteresowań.

Dopiero taka zindywidualizowana edukacja wzmocni w uczniu poczucie własnej wartości, doda pewności siebie, pomoże bardziej świadomie planować swoją karierę i rozwijać się w sposób zintegrowany. Zadaniem szkoły nie jest już tylko przekazywanie informacji, lecz raczej wzmacnianie poczucia własnej wartości i utwierdzanie w przekonaniu, że on może wnieść coś swojego, że jego rolą nie jest wiecznie słyszeć rzeczy, które musi przyjąć, ale które sam może odkryć. Przecież dzięki aktywności i umiejętności samodzielnego poszukiwania informacji, ich analizowania i interpretowania uczeń szybciej odnajdzie się we współczesnym świecie. Jak widać, sama zmiana zapisów prawnych nie wystarczy, w procesie indywidualizacji ważną rolę do spełnienia będą mieli doradcy metodyczni, edukatorzy i przedstawiciele nadzoru pedagogicznego.
Krzysztof Tur, CDNiKU w Suwałkach

LINKI

Uzasadnienie Rozp. w sprawie Podstawy programowej

Uzasadnienie Rozp. w sprawie ramówek

Jak organizować edukację w szkole podstawowej? (poradnik)

Jak organizować edukację w gimnazjum i liceum? (poradnik)

Obłoki ułożone warstwami na skrawku nieba między jasnością brzóz.

Żółte i rdzawe winnice pod wieczór.

Na krótko byłem sługą i wędrowcem.

Odpuszczony, wracam drogą niebyłą. ^[1]

Post scriptum, to 2000

Śladów obecności Czesława Miłosza w Litwie odkrywa się coraz więcej. Odkrywają je uczeni z Polski i Litwy, odkrywa je sam laureat Nagrody Nobla podczas swoich częstych powrotów do miejsc znanych z dzieciństwa i młodości. Nic dziwnego, spędził tu bowiem prawie trzydzieści lat!

Miłosz na temat biografii nigdy nie miał dobrego zdania: Oczywiście wszystkie biografie są fałszywe, nie wyłączając mojej (…). Biografie są jak muszle, i niewiele można się z nich dowiedzieć o mięczaku, który je zamieszkiwał. [2] Na szczęście wbrew samemu sobie, szczególnie u schyłku życia, oddaje się wspomnieniom, aby odtworzyć całą epokę, jaką przeżył. Może także dlatego jeszcze żaden z

badaczy literatury nie pokusił się napisać biografii autora Doliny Issy, poza wywiadami – rzekami autorstwa Renaty Gorczyńskiej (Ewy Czarneckiej) i Aleksandra Fiuta.

Twórczość Miłosza z lat dziewięćdziesiątych przynosi rozmaitość faktów i szczegółów, robiących wrażenie jakby autor bał się pominąć czegokolwiek. Zdumiewa przy tym niemal fotograficzna pamięć, nawet wtedy gdy nie ma już materialnych śladów przeszłości.

Dzieciństwo sielskie, anielskie

Dolina Niewiaży, z takimi miejscowościami jak Szetejnie, Bobty, Łabunowo i Wędziagoła, to najstarszy krajobraz Litwy, jaki Miłosz zapamiętał. We wspomnieniach podróżuje po wodnych i polnych drogach prowadzących od dworu do dworu, od wsi do wsi i wydobywa z pamięci te elementy, które najbardziej oddziaływały na osobowość dziecka: Lubiono tutaj drzewa, ale także dłubanie w drewnie: rzeźbione okiennice, wycinane znaki i litery na belkach, zydle przepisanego kształtu, obok drogi częste krzyże złączone z promienistym symbolem słońca i odwróconym sierpem księżyca, albo kapliczki, w których siedział Chrystus frasobliwy. [3] Poeta ciągle podkreśla, że dziecko na każdym kroku mogło się czuć bezpiecznie i liczyć na serdeczność oraz opiekę sąsiadów.

W latach dzieciństwa zupełnym oczarowaniem dla Miłosza była przyroda: Pewnie w dzieciństwie nie wiemy, że to nazywa się miłość. Lipy, dęby, jesiony dla mnie siedmioletniego po prostu były. Teraz wiem, że mogą nie być i ich losy są złączone z ludźmi. [4] Oczarowanie w bardzo młodym wieku jest doświadczeniem, którego pamięć działa całe nasze życie. Dziecinne lektury, atlasy i książki przyrodnicze, kształtowały świat wyobraźni przyszłego poety. Ich uzupełnieniem stały się wkrótce powieści podróżnicze. Egzotyczne nazwy i piękno otaczającej przyrody służyły jako zaklęcia zdolne przywołać zjawienie się ptaka. Czy też przypominały chwilę spotkania, pierwszej epifanii. [5]

Podobnie jak w Części IV Dziadów Mickiewicza nad Niewiażą młody chłopak przeżył pierwszą miłość. Ukochaną, której nawet imienia nie znał, ujrzał w dworze w Suryszkach: Patrzyłem na jej szczupłe obnażone ramionka, na wąskość jej rąk nad łokciem i nigdy dotychczas nie zaznane wzruszenie, czułość, zachwyt, nie do nazwania, dławiły mnie w gardle. Nie miałem pojęcia, że to nazywa się miłość. [6]

Młodość durna i chmurna

Młodość Miłosza najlepiej pamiętają stare ulice Wilna: przy nich mieścił się dom akademicki, w którym sąsiadami na piętrze byli Pranas Ancevičius, zawołany sowietolog i antykomunista oraz malarz ikon Karczmarkiewicz; Klub Włóczęgów, przypominający Mickiewiczowskie Towarzystwo Filomatów; czy Gimnazjum Zygmunta Augusta, w którym Miłosz toczył słynne dysputy na lekcjach religii. Klubowa sekcja ZNAJ, czyli Zmarnowanej Niedzieli Ani Jednej organizowała wycieczki w okolice, latem pieszo lub kajakami, zimą na nartach. W starych rocznikach pisma „Alma Mater Vilnensis” można znaleźć diariusze kajakowych wypraw do Cieszyna, Stambułu i Paryża. Jednak najpiękniejsze były lesiste pagórki podwileńskich okolic, rzeka Wilia i jeziora. Można się tylko domyślać, co przeżywał autor Rodzinnej Europy, kiedy po latach wziął do ręki listę członków Klubu Włóczęgów. Ich losy potoczyły się bardzo różnie; nierzadkie były osobiste tragedie, kiedy w wyniku dziejowych kataklizmów występowali naprzeciw siebie jako wrogowie. W wileńskiej Bibliotece imienia Tomasza Zana Miłosz rozmiłował się w tomikach i pismach literackich. Stąd niedaleka była droga do założenia poetyckiej grupy Żagary. Żagaryści najczęściej odwiedzali Lipówkę nad Wilią, gdzie oprócz pisania wierszy oddawali się szalonej zabawie:

Rzeka tutaj zakręca płynąca z lasów.

Toczy się w słońcu, pełna odbić zieleni(…)

Daleko, drobni biegają po niskim brzegu.

Próbują wody, wchodzą, rzeka ich niesie(…)

Ręka to opisuje na ziemi innych ludzi.

Jaki jej cel nie wiadomo. Że raz tak było?[7]

Z czasów grupy Żagary autor Trzech zim wspomina ich rozliczne kontakty z wileńskimi pisarzami innych języków: z litewskim poetą Juozasem Kekštasem, z Białorusinem Jauhienim Skurko, z przedstawicielami żydowskiej grupy Jung Vilne – Abramem Sutzkewerem i Chaimem Grade. Miłosz wspomina, że Kekštas na emigracji w Argentynie był chyba jednym z pierwszych tłumaczy jego wierszy na język litewski. Choroba Kekštasa zmusiła go do wyjazdu z Argentyny. Podobno, kierując się wileńską solidarnością, pomógł mu Jerzy Putrament, który wyrobił mu miejsce w domu weteranów – inwalidów wojennych w Warszawie. Tam też Kekštas mieszkał, pisząc i trochę publikując w Wilnie, aż do śmierci. [7]

Kochany Janie, jaką radość mi sprawia kreślenie na kratce litewskich znaków, wiedząc ze każdy z nich wywołują w tobie wspomnienie chwil, kiedy wspólnie pochylaliśmy się nad tekstami prastarych pieśni, znajdując w nich owo metafizyczne poczucie dziwności Istnienia, które Ciebie ateusza, głęboko zastanawiało. Powracam tedy pamięcią do naszych sporów o istnienie Boga, a Twój ostatni list ze zdaniem o „bestii ludzkiej” i „świecie zła” , nie do przyjęcia jako miłosiernego Ojca, trzymam w Brewiarzu. Atoli list mój nie będzie dalszym ciągiem naszej teologicznej dysputy. Przyślij mi tylko, proszę wykłady młodego modernisty, o których tak żywo opowiadałeś.

Siedzi teraz w pałacowym pokoju (okno wychodzi na ) . Cisza. Słychać tylko szelest kłębiących się liści oraz melodii żydowskiego psalmu. Naprzeciw, w okienkach jesziwy rozbłyskują małe ogniki lamp. W lustrze okna odbija się twarz. Nie moja. To tego młodzieńca ministranta, który towarzyszył mi podczas wieczornej liturgii. O tym chłopcu, a raczej o moim niezwykłym widzeniu, chciałbym Ci opowiedzieć.

Przypominasz sobie tą piękną pieść, nie pamiętam litewską czy polską, w której starzec, tuż przed śmiercią wspomina całe swoje życie ? Nie doczekam chyba odpowiedzi Twojej albowiem dzisiejszego wieczoru miałem podobne przeżycie.

Do kościoła szedłem powoli. Promienie pogodnego dnia gasły, a wraz z nim mrok pochłaniał

Błogosławiony ks. Michał Piaszczyński urodził się 1 listopada 1885 r. w Łomży, jako syn Ferdynanda i Anny z domu Zientara.

W 1903 r. ukończył sześć klas gimnazjum w Łomży i wstąpił do Seminarium Duchownego w Sejnach. Jako diakon w 1908 r., udał się do Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu, gdzie 13 czerwca 1911 r. w kaplicy akademickiej przyjął święcenia kapłańskie. Dnia 31 maja 1912 r., otrzymał stopień kandydata teologii.

W 1912 r. wyjechał do Fryburga Szwajcarskiego celem kontynuowania studiów specjalistycznych z zakresu filozofii. Ukończył je w 1914 r. stopniem doktora.

W latach 1915 – 1919 pełnił obowiązki kapelana górników polskich we Francji.

W 1919 r. wrócił do diecezji, podejmując pracę w Wyższym Seminarium Duchownym w Łomży jako profesor, ojciec duchowny i od 1935 r. wicerektor. Od 1919 r. pracował również w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim, w Szkole Mierniczej, a od 1923 r. został dyrektorem gimnazjum im. Piotra Skargi w Łomży. W 1926r. otrzymał godność kanonika kapituły łomżyńskiej.

Od 1 września 1939 r. piastował zaś urząd dyrektora Gimnazjum im. św. Kazimierza w Sejnach. Tam 7 kwietnia 1940 r. został aresztowany i był przetrzymywany w więzieniu w Suwałkach.

Od 13 kwietnia 1940 r. przebywał w obozie koncentracyjnym w Działdowie, a od 3 maja 1940 r. w Sachsenhausen (Oranienburg).

Przebywający w tym samym bloku obozowym, nieżyjący już obecnie kapłani twierdzili, że ks. Michał Piaszczyński, emanujący głęboką wiarą, zaznaczył się w życiu obozowym jako duchowy przewodnik więźniów – wszystkich pocieszał, wieczorem odmawiał z nimi modlitwy i wygłaszał krótkie konferencje ascetyczne.

Głęboka miłość ks. Michała Piaszczyńskiego do Boga, znajdowała również wyraz w jego postawie wobec bliźnich – słabszych wyręczał w pracach obozowych i pomagał im w drodze na plac apelowy. Ks. prałat Kazimierz Hamerszmit – współwięzień obozowy, wspominał następujące wydarzenie, bezpośrednio przedstawione mu przez ks. Michała: Gdy starszy izby odebrał Żydom dzienną porcję chleba, ks. Piaszczyński, który kiedyś przy stole mówił, że chciałby chociaż raz w życiu najeść się do syta, zdecydował się, by swoją porcją chleba podzielić się i ofiarować adwokatowi żydowskiemu z Warszawy o nazwisku Kott. Kiedy Żyd odbierał ofiarowany chleb, powiedział: “ Wy katolicy wierzycie, że w waszych kościołach w chlebie jest żywy Chrystus; ja wierzę, że w tym chlebie jest żywy Chrystus, który ci kazał podzielić się ze mną”. Był to czyn heroiczny, bo wszyscy byliśmy zawsze bardzo głodni. Ks. Michał jednak zawsze wnosił atmosferę pokoju i łagodności – powiedział ks. Hamerszmit.

Ks. Michał Piaszczyński zmarł w obozie w Sachsenhausen (Oranienburg) 18 grudnia 1940 r. na skutek fizycznego wycieńczenia i chorób.

Na uwagę zasługuje fakt, że ks. Michał Piaszczyński naukową erudycję i sukcesy w posłudze kapłańskiej oraz w pracy dydaktycznej, umiał łączyć ze skromnością i dobrowolnym ubóstwem, a więc z umiejętnością wyrzeczeń. Całe jego życie było nacechowane pobożnością, cichością i umartwieniem. Zmarł jako męczennik.

Po śmierci wspominano ks. Michała Piaszczyńskiego jako człowieka świętego. Świadczy o tym chociażby zachowany list p. Rejer Chojnackiej, przedstawicielki misji polskiej we Francji z dnia 18.I.1946r. Oto fragment jej wypowiedzi: “… był znany tu w kolonii we Francji i bardzo szanowany przez wszystkich Polaków, którzy jeszcze dzisiaj wspominają go i czczą za jego świątobliwość i dobroć. Biednych wspomagał, chorych odwiedzał. Słowem święty kapłan”.

Nieżyjący już koledzy obozowi – ks. kanonik Kazimierz Równy i ks. prałat Kazimierz Hamerszmit oraz inni, uważali ks. Michała za męczennika i przedstawiali go jako przykład żywej wiary i miłości do bliźniego.

Jego nazwisko umieszczone jest w Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego. Pozostał w pamięci wiernych jako świątobliwy kapłan.

Życie i śmierć Sługi Bożego w obozie nie zostały udokumentowane żadną pamiątką. Uważa się, że zginął jak jeden z wielu więźniów obozowych. Po Ks. Piaszczyńskim pozostały tylko jego wiersze.

Lata spędzone w Mikaszówce i w Sejnach to czas narodzin poetyckiego talentu młodego wikarego. Meandry Czarnej Hańczy i Marychy, połysk jeziora oraz szum puszczy to outopos, kraina poezji, a jednocześnie odblask Bożej Mądrości.

Jego debiutancki tomik ukazał się w Sejnach, w 1912 r. w drukarni Łukajtisa.

Ksiądz Michał Piaszczyński uczy nas nadal dzielić się z innymi chlebem i sercem. Oddał życie, aby inni mogli żyć, a to poucza i zobowiązuje. Jest to najpiękniejsza poezja.

Biskup Edward Samsel, wstęp do Poezji Ks. Michała Piaszczyńskiego. Ełk – Sejny 2000.

Kiedy Kajsiewicz chodził do szkoły w Sejnach , potrafił na zawołanie – jak twierdzi Leonard Niedźwiecki- ułożyć do 300 wierszy na dowolny  temat i pisać dla kolegów okolicznościowe poemata. Często błądził konno albo pieszo nad brzegami Marychy , składał podczas wypraw odę lub sonet , deklamowany później ku radosnemu zadziwieniu sióstr i znajomych. W szkole uchodził za rewolucjonistę i ucznia wyjątkowo krnąbrnego. Niegdyś w sejneńskiej szkole wygrał z Leonardem Niedźwieckim , prymusem , który wysmarował na tablicy: „ W pustkach najgłośniejsze echo” i Kajsiewicz okropnie się przejął, że to do niego Leonard pije , więc natychmiast na tej samej tablicy wypisał poemat polemiczny wierszem. Krzysztof Rutkowski, Stos dla Adama. Warszawa 1994. 24 maja 1836 r               W liście do Leonarda Niedźwieckiego Kajsiewicz pisze: „ Żyję nadzieją i wspomnieniem. Wspomnieniem czepiam się pieluchów i kolebki ; a nawet niekiedy silę się przypomnieć co z czasów , kiedym w łonie matki mieszkał. Postrzegam się i śmieję. – A przebiegłszy pierwsze lat dziesięć domowego życia, przychodzę do chwili, w której ty jesteś jedną z figur dominujących na tym panoramicznym obrazie. Nieprzyjaźń nasza szkolna , zawiść artystowska , nie konkurencja kupiecka , dziwnie mi dziś przyjemne nastręcza marzenia. Walki moje trybunickie z profesory przenoszę nad wojny konwencyjno- językowe , w których miałem czas niejakiś udział na Taranie: bo tamte mniej śmieszne, mniej wstydne [...]Pamiętam , żeś ty mnie nawracał na Mickiewicza , mnie zbuntowanego rozprawą Śniadeckiego. Bóg ci zapłać. – Ale wkrótce niestosowne towarzystwo , ‹‹ samki ›› , o których mówiłeś, starły ostatki wstydu niewiestności młodzieńczej , ten pyłek aksamitny na kwiatach [...] Teraz ci pora wytłumaczyć , dlaczegom sonety pisał. Śnił mi się raz  dom mój i rodzice, jakbym do Polski wrócił ; i sonet we śnie ułożyłem tak , że przebudziwszy się , przepisałem” 1829  r. Po maturze Kajsiewicz rozpoczyna studia prawnicze na Królewsko- Warszawskim Uniwersytecie. Uczęszcza również na wykłady literatury polskiej prof. Osińskiego i Brodzińskiego , którym też dawał do oceny swoje wiersze. Ogłosił nawet w  ”Dekameronie” (1830) kilka drobnych utworów.

29 listopada 1830 roku Kajsiewicz wraca z jakiegoś balu we fraku i w białych rękawiczkach , aż tu nagle konny oficer krzyknął mimojazdem z siodła : „ Kto w Boga wierzy , niech biegnie do arsenału po broń , bo moskale naszych mordują !”  Kajsiewicz pobiegł , wstąpił do Gwardii Akademickiej przy dyktatorze Chłopickim , a później – jako gwardziście – wolno mu było wejść na podporucznika do nowo tworzonych pułków. Krzysztof Rutkowski, Stos dla Adama. Warszawa 1994.

19 lutego 1831 r. Kajsiewicz zostaje cztery razy cięty w głowę w bitwie pod Nową Wsią. Kozacy zabrali go z pobojowiska do niewoli. Dzięki komu znalazł się w Puławach w lazarecie wojskowym , leczony przez nadwornych lekarzy księstwa Czartoryskich i we wszystko hojnie opatrywany – nie wiadomo. Kajsiewicz twierdzi, że rosyjski kapitan , który nadzorował rannych jeńców w lazarecie , był ludzkim człowiekiem i ryzykował własną karierą , ponieważ okazywał polskim żołnierzom wiele serca.

26 lutego 1831 roku oddział pułkownika Łagowskiego odbił lazaret w Puławach i uwolnił jeńców. Kajsiewicza przeniesiono do szpitala w Radomiu. Tu wylizał się z ran , z wyjątkiem cięcia przez oko i policzek. Rana ropiała ciągle , na emigracji też . Krzysztof Rutkowski, Stos dla Adama. Warszawa 1994. 24 września 1832 r. Kajsiewicz pisze w liście do Jana Koźmiana : „ Mickiewicz kontent z moich ostatnich poezyj. Bardzo mnie cieszy , bo Adam wiesz nie pochlebia i wiesz , że często mię burczał. Mickiewicz traktował Kajsiewicza  jak młodszego brata lub jak syna. Pomagał jemu jak potrafił. Wynajdywał dlań pieniądze , by on mógł spokojnie składać poemata , wykłócał się  z Jałowieckim w drukarni , a najważniejsze – nawrócił Kajsiewicz na katolicyzm.

10 lutego 1833 r. Na posiedzeniu Dozoru Naukowego , które odbyło się w pokoju hotelowym przy Louis- le –Grand 1833 roku , Mickiewicz wysuwa kandydaturę Hieronima Kajsiewicza do zapomogi Towarzystwa Naukowej Pomocy. Kajsiewicz jako młody , zdolny i obiecujący poeta otrzymał wkrótce od Towarzystwa kwotę w wysokości 200 franków. Wiersze pisał z zapałem i prawie bez przerwy. Krzysztof Rutkowski, Stos dla Adama. Warszawa 1994.

1833 r.W drukarni Pinard w Paryżu ukazują się „ Sonety” Hieronima Kajsiewicza.

16 maja w „Pielgrzymie Polskim” Mickiewicz pisze entuzjastyczną recenzję: Duch wojenny , przebijający się coraz mocniej w nowszej literaturze , wcielił się i w formę sonetu , poświęcaną nie już tylko miłostkom ; ten duch ożywia wszystkie prawie Sonety Kajsiewicza , poety – żołnierza.  Są to obrazki , uczucia , brane z okolic życia , w których mieszkała dusza poety , albo wyciągnione z jej głębi ; wszystkie osobiste , własne , oryginalne. W stylu , obozowym raczej niż szkolnym , pełno jest niepoprawności , pełno dysharmonij , nawet błędów gramatycznych , ale wszędzie rodzimy kruszec błyszczy , choć jeszcze nie wyrobiony i nie wypolerowany. Styl Kajsiewicza jest to pęd zrywającego się ptaka  , który zrazu świszcze skrzydłami i ćmi się w oczach , nim dosięże właściwej sobie wyższej sfery i rozwinie lot bystrzejszy i łagodniejszy dla oczu. Już w niektórych sonetach poeta sfery tej dosięgnął.

7 maja 1833 r Kajsiewicz puka do drzwi domu Mickiewicza. Otworzył mu służący mówiąc:  O tej  godzinie w niedzielę Pan Mickiewicz zawsze jest na Mszy świętej”, słowa te dźgnęły go jak oścień. „Te słowa uderzyły mnie – pomyślałem , że religia musi być poważną sprawą , jeśli Mickiewicz chodzi do kościoła”.                  Kajsiewicz usnął. Nad ranem ujrzał  Najświętszą Pannę w kościele Salomonowym , motyw dobrze znany i popularny , szczególnie w malarstwie włoskim. Najświętsza Panna była bez Dzieciątka Jezus . Wstała ,podeszła do Kajsiewicza i rzuciła mu garść grubych sztuk złota , mówiąc: „ Służ mnie , a będziesz miał wszystko” . Kajsiewicz napisał po latach  , że obudził się rankiem cały spłakany ze szczęścia i usłyszał dzwony na Anioł Pański. Semenenko – jak wierny Soroka – przypomniał mu, że to święto  Matki Boskiej Gromnicznej , a więc natychmiast pobiegł zapalić szeregi świec u Świętego  Stefana na Górze. Krzysztof Rutkowski, Stos dla Adama. Warszawa 1994.

29 listopada 1849 r Kajsiewicz wygłasza kazanie o duchu narodowym: Miłość Ojczyzny nie ogranicza się do tęsknoty do ziemi samej , ale szczególniej objawia się w miłości współobywateli. I zaprawdę  , jeśliśmy winni kochać wszystkich ludzi , tak iż właściwie , dla Chrześcijanina nie ma cudzoziemca , tym bardziej winniśmy kochać naszych rodaków. Cała miłość , którą mamy dla nas samych , dla naszych rodzin i przyjaciół , skupia się w miłości Ojczyzny , w której szczęściu mieści się szczęście wszystkich . Toteż nie ma pokoju , nie ma wesela dla dobrego obywatela , kiedy Ojczyzna jego jest pognębiona.

26 lutego 1873 r Hieronim Kajsiewicz , założyciel Zakonu Zmartwychwstańców, umiera w Rzymie w 1957 r., jego prochy złożono w kościele przy Via San Sebastianello. [wszystkie cytaty listów Kajsiewicza pochodzą z cytowanej książki Krzysztofa Rutkowskiego]

Szkoła, pozostająca zawsze „parafialnym kościołem międzyludzkim”, w którym uczniami i nauczycielami rządzi narzucająca swoje „twarze-maski” wszechwładna Forma, powinna chociaż w niewielkim stopniu przeobrazić się w miejsce autentycznego dialogu, w miejsce wspólnego poszukiwania własnej tożsamości.

Podobnie jak wiele dziedzin współczesnej humanistyki, szkoła jest niemal całkowicie „odczłowieczona”; można ją przedstawić jako pozaczasową i bezosobową strukturę, dla której od istnienia konkretnego człowieka ważniejsze jest poznanie świata. W takiej szkole nie ma miejsca na żywe spotkanie podmiotu-ucznia i podmiotu-nauczyciela; nie ma miejsca na osobowy dialog, w czasie którego rodzą się nieprzewidziane i niepowtarzalne pytania. Centralne dla antropologii chrześcijańskiej pojęcie „osoby” zostało zupełnie zapomniane. A przecież słowo edukować znaczy dosłownie „wyprowadzać na zewnątrz to, co jest jeszcze w zarodku”, czyli kształtować człowieka pełnego, wprowadzać konkretną osobę w świat podstawowych wartości metafizycznych i moralnych.

Zadziwiające, jak ów świat ludzkich wartości, w ciągu dwóch ostatnich stuleci nieustannie przecież negowany, wobec czego Kościół czy szkoła pozostają bezradne, zachowuje swoją żywotność, szczególnie wśród ludzi dotkniętych zbiorowym czy osobistym nieszczęściem. W jakim stopniu szkoła może ukazać rzeczywistą kondycję współczesnego człowieka? Czego może nauczyć nauczyciel w wieku wydziedziczenia; w sytuacji, gdy nie ma żadnego głosu przemawiającego ze wszechświata, żadnego zła ani dobra?

Głód przeżyć metafizycznych (kompensowanych narkomanią, satanistycznymi sektami, neognostycznymi prądami w sztuce i literaturze) potwierdza poczucie rozminięcia się z Bogiem, poczucie ułudy osoby ludzkiej i wszelkich wartości, a nawet podanie w wątpliwość realności istniejących rzeczy. Nawet dobry nauczyciel przestał być autorytetem. Kto dzisiaj przyjmie za swoją regułę słowa świętego Benedykta: „Słuchaj, synu, nauk mistrza i nakłoń ku nim ucho swoje”.

Zdaniem Miłosza, współczesny humanista winien głosić wiarę w świat obiektywny, afirmację bytu, każdego poszczególnego istnienia. Jego głos ma wyrażać zachwyt tajemnicą, esencjonalną rzeczywistością zawartą w rzeczach czy osobach. Sprawdzianem tej rzeczywistości jest Ból samotnego człowieka, który walczy z siłami Natury i Historii. Stąd, w odróżnieniu od credo światopoglądu naukowego (naznaczonego przez biologię), nauczyciel winien pomagać młodemu człowiekowi w poszukiwaniu tożsamości, tak żeby dostrzegł on wyjątkowość, niezwykłość i samotność własnej przeszłości.

Medytacja nad przeszłością, która w metafizycznym czasie dialogu przybliża postacie i sytuacje, pozwala utożsamić się z ludźmi sprzed wielu stuleci, pozwala odkryć jedność ludzkiego gatunku. Dzięki wyobraźni historycznej możemy płynąć pod prąd dziejów cywilizacji, możemy ogarnąć mnogość żywotów ludzkich w ich konkretności. Jedyna naturalna droga paidei prowadzi od współczesności w głąb tradycji, gdyż miłość i śmierć, dobro i zło, „nieustanne pragnienie bogokształtnej strefy” zawsze odnosiły się do człowieka.

„Minimum programowe” z języka polskiego, które mam w całości realizować, nie mówi nic o tradycji nam najbliższej, tradycji Europy Środkowo-Wschodniej.

Klasa dziedzictwa

W latach 80-tych, we Francji, zrodziła się idea „klas europejskiego dziedzictwa” (European heritage classes), która szybko rozprzestrzeniła się w różnych typach szkół Europy Zachodniej. Uczniowie wyruszają na kulturowe szlaki (np. „Celts”, „Cistercians”, „Vikings”, „Lombards”, „Baroque Routes”, „Santiago de Compostella Routes”, „Rural Habitat” czy „Silk Routes”) i, poznając architekturę, etnografię, archeologię, literaturę danego regionu, odkrywają kulturę europejską w jej jedności, a zarazem różnorodności. Jednakże owe podróże nigdy nie objęły swoim zasięgiem tej części Europy, którą zachodnioeuropejczycy zawsze określali jako ubi leones. Dla nas zaś równie dalekie zdają się być ustalenia z Maastricht, jak i Vyšehradu.

Zadałem uczniom pytanie, z kim mielibyśmy więcej wspólnych tematów do rozmowy: z Litwinem czy z Francuzem, z Czechem czy z Anglikiem, z Chorwatem czy z Irlandczykiem? Bez wahania większość wskazała partnerów z Europy Zachodniej, co tylko potwierdza, jak silny jest mit kultury zachodniej i jak wielka przepaść, mimo że znikły graniczne zasieki, dzieli nas od naszych sąsiadów, „bo podróżować jako Węgier – pisze Sandor Csoori – zwłaszcza po niektórych krajach sąsiednich, wciąż jeszcze nie jest przyjemnie. (…) Zwykle z takich sąsiednich podróży wraca człowiek z zadraśnięciami”. Z jakimi „zadraśnięciami” wraca Polak z Litwy, Ukrainy, z Czech czy Niemiec? Owe niezagojone rany bolą tym bardziej, że przez kilkadziesiąt lat próbowano o nich na siłę zapomnieć, często poprzez niszczenie cudzej przeszłości, tradycji danej mniejszości. Zmazanie grzechu niepamięci, szczególnie niepamięci o ofiarach holocaustu, jest podstawowym zadaniem współczesnej szkoły.

Europa Środkowa

Z lat studenckich pozostał w mojej pamięci wykład Czesława Miłosza, wygłoszony w Krakowie w 1989 roku, w którym autor Dalszych okolic mówił o „korzyściach własnego zacofania”. Kiedy rozpoczynałem pracę w regionie pogranicza polsko-litewskiego, na Sejneńszczyźnie, rozmyślałem o szansach powstania „szkoły środkowoeuropejskiej”, szkoły potwierdzającej tezę Miłosza, że „my od Zachodu jesteśmy mądrzejsi”.

Nasza szczególna perspektywa, doznanie historii zapobiegające odrealnieniu świata, literatura nasiąknięta sądami etycznie wartościującymi, nakaz wierności, pamięć o miejscach utraconych, „odczytywanie popiołów” – to wszystko sprzyja powstaniu nowoczesnej szkoły. Młodzi ludzie odkryliby sens pracy twórczej, zachowali podziw dla „bezgranicznego, niewyczerpanego świata form” oraz pielęgnowali pamięć, w myśl maksymy Stanisława Vincenza: „By stać się godnym tradycji, trzeba jej dać treść swoją”.

Zatem nie mit ścisłości, nie encyklopedyzm i tzw. wszystkoizm, ale osobiste przeżycie, spotkanie „innego”, dar uwagi i pragnienie prawdy. Jeżeli nawet idea „Europy Środkowej” jest tylko utopią, to owe poszukiwania mogą odbudować pewną hierarchię wartości. Znajdujemy ją w świecie kultury środkowoeuropejskiej, wyrosłej na doświadczeniu historii, zetknięciu się z totalitaryzmami współczesnej epoki. Wielu pisarzy środkowoeuropejskich (do nich należą m.in. C. Kiss, Cz. Miłosz, M. Kundera, G. Konrad i V. Gotovac) doszukuje się swoistych cech tej kultury.

Najważniejszą z nich zdaje się być zakorzenienie, tzn. przebywanie, nawet w wyobraźni, w małej ojczyźnie, czyli, jak chce Stanisław Vincenz, w miejscu, „gdzie człowiek jest szczególnie u siebie, a którym może być wioska, miasteczko, czy miasto, ale też większa kraina, np. kanton berneński lub Mazowsze”. W takiej krainie nie ma miejsca na nacjonalizm i totalitaryzm – największe choroby naszego stulecia.

Pamięć starowieku

Do odkrywania „Europy ojczyzn” – poszukiwania swojej małej ojczyzny – namówiłem uczniów Liceum Ogólnokształcącego w Sejnach. Klasa „dziedzictwa kulturowego Europy Środkowej i Wschodniej” pragnie wykorzystać ów kulturowy potencjał, realizując program wyznaczony przez trzy podstawowe formy działania: wyprawy szlakami kulturowymi, zajęcia szkolne i warsztaty twórcze. Do każdej podróży (a było ich już kilka, m.in. do Siedmiogrodu i na Litwę) gruntownie się przygotowujemy, poznając historię i kulturę danego regionu. Najważniejszy zaś jest kontakt z autentycznymi mieszkańcami tych regionów i z rówieśnikami. Dopiero wówczas dzielimy się tym, co najważniejsze w życiu i w tradycji; dopiero wtedy zawiązują się trwałe przyjaźnie.

Organizujemy stałe spotkania, w których uczestniczy m.in. młodzież z I Społecznego LO w Warszawie, młodzież z Węgier, Siedmiogrodu, Ukrainy czy Litwy. Rozwój osobowości ucznia przebiega równolegle na wielu płaszczyznach m.in.: „uczeń wobec samego siebie”, „wobec narodu i nacjonalizmu”, „wobec Europy i świata”, „wobec tradycji” i „wobec innych”.

Owo poszukiwanie tożsamości ma nam nieustannie przypominać, że ani nie jesteśmy samotni, ani cudowność nie przeminęła raz na zawsze, ponieważ człowiek jest istotą cudowną.